سرطان گلو یک اصطلاح کلی است، نه یک تشخیص واحد. وقتی می‌گوییم «سرطان گلو»، در واقع از گروهی از سرطان‌های بدخیم صحبت می‌کنیم که در ناحیه گلو، حلق، حنجره، یا بافت‌های مجاور آن‌ها شکل می‌گیرند. این ناحیه از پشت بینی تا ابتدای مری و نای امتداد دارد و شامل ساختارهای متعددی می‌شود که هر کدام می‌توانند منشأ یک نوع سرطان مجزا باشند.

از نظر آناتومیکی، گلو به سه بخش اصلی تقسیم می‌شود: نازوفارنکس (پشت بینی)، اوروفارنکس (پشت دهان که شامل لوزه‌ها و پایه زبان است) و هیپوفارنکس (پایین‌ترین بخش حلق). حنجره هم که محل قرارگیری تارهای صوتی است، بخش دیگری است که اغلب در این دسته‌بندی قرار می‌گیرد.

این تفکیک جغرافیایی فقط آناتومیک نیست؛ نوع سلول‌های درگیر، نحوه گسترش، علائم اولیه و پروتکل درمانی هر کدام با دیگری متفاوت است. به همین دلیل تشخیص دقیق محل اولیه تومور و سرطان، گام اساسی در برنامه‌ریزی درمان است.

انواع سرطان گلو

سرطان نازوفارنکس

سرطان نازوفارنکس در فضای پشت بینی و بالای حلق شکل می‌گیرد. این نوع در مناطق خاصی از جهان، از جمله جنوب‌شرق آسیا، شیوع بالاتری دارد و ارتباط قابل‌توجهی با ویروس EBV (اپشتین‌بار) دارد. به دلیل موقعیت آناتومیک پنهان این ناحیه، تشخیص زودهنگام آن دشوارتر از سایر سرطان‌های گلو است.

سرطان حنجره

سرطان حنجره یکی از شایع‌ترین انواع سرطان‌های سر و گردن است. حنجره وظیفه تولید صدا، کنترل تنفس و محافظت از راه هوایی را بر عهده دارد. تومورهای این ناحیه معمولاً زودتر از بقیه با علامت خشونت صدا خود را نشان می‌دهند، که این می‌تواند فرصت تشخیص زودتری ایجاد کند.

سرطان لوزه

سرطان لوزه در بافت لنفاوی لوزه‌ها رخ می‌دهد و زیرمجموعه سرطان‌های اوروفارنکس است. در سال‌های اخیر، ویروس HPV به‌عنوان یک عامل خطر مهم برای این نوع شناسایی شده است، به‌ویژه در افراد جوان‌تر که سابقه مصرف دخانیات ندارند.

سرطان‌های بدخیم ناحیه گلو

بخش قابل‌توجهی از تومورهای گلو از نوع سرطان بدخیم هستند؛ یعنی توانایی تهاجم به بافت‌های مجاور و انتشار به غدد لنفاوی گردن را دارند. این ویژگی، مرحله‌بندی و استیج دقیق سرطان را برای تعیین درمان ضروری می‌کند.

علائم سرطان گلو

علائم بسته به محل دقیق تومور متفاوت است، اما برخی نشانه‌ها در اکثر انواع مشترک‌اند:

علائم اولیه که نباید نادیده گرفته شوند:

• گلودرد مزمن که به درمان‌های معمول پاسخ نمی‌دهد
• خشونت یا تغییر کیفیت صدا که بیش از سه هفته ادامه داشته باشد
• احساس توده یا چیزی در گلو
• مشکل در بلع یا درد هنگام غذا خوردن
• گوش‌درد که منشأ عفونی ندارد
• تورم غدد لنفاوی گردن
• کاهش وزن ناخواسته
• خونریزی از دهان یا بینی

یکی از نکات مهم این است که بسیاری از این علائم در بیماری‌های خوش‌خیم هم دیده می‌شوند. اما اگر هر کدام از این‌ها بیش از سه تا چهار هفته پابرجا ماند یا شدت گرفت، باید جدی گرفته شود.

علائمی مثل درد گوش یک‌طرفه همراه با گلودرد مزمن، یا وجود توده بدون درد در گردن، الگوهایی هستند که بلافاصله باید پیگیری پزشکی شوند.

عواملی که خطر ابتلا به سرطان گلو را بیشتر می‌کنند

دخانیات و الکل

مصرف طولانی‌مدت سیگار، قلیان و تنباکو قوی‌ترین عامل خطر شناخته‌شده برای سرطان‌های گلو و حنجره است. مصرف همزمان الکل این خطر را به شکل هم‌افزایانه‌ای چند برابر می‌کند. مکانیسم آن ساده است: مواد سرطان‌زای موجود در دود دخانیات مستقیماً با مخاط گلو تماس دارند و با آسیب مکرر به DNA سلول‌ها، زمینه تحول بدخیم را فراهم می‌کنند.

ویروس‌های HPV و EBV

ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)، به‌خصوص تیپ ۱۶، در سال‌های اخیر به‌عنوان عامل اصلی سرطان‌های اوروفارنکس مطرح شده است. این نوع سرطان اغلب در افراد جوان‌تر و بدون سابقه مصرف دخانیات دیده می‌شود و پیش‌آگهی نسبتاً بهتری نسبت به سرطان‌های مرتبط با دخانیات دارد. ویروس اپشتین‌بار (EBV) هم ارتباط قوی با سرطان نازوفارنکس دارد.

رفلاکس مزمن

رفلاکس معده به مری و حلق (GERD و LPR) که سال‌ها درمان نشده باشد، می‌تواند با آسیب مزمن به مخاط گلو، خطر تحول بدخیم را افزایش دهد. این عامل در مقایسه با دخانیات کمتر شناخته‌شده است اما نباید نادیده گرفته شود.

عوامل شغلی و محیطی

تماس طولانی‌مدت با گردوغبار چوب، آزبست، رنگ‌های صنعتی و برخی مواد شیمیایی، خطر ابتلا به سرطان‌های سر و گردن را بالا می‌برد. کارگرانی که در محیط‌های با غبار بالا کار می‌کنند باید تحت نظارت دوره‌ای باشند.

سابقه خانوادگی و ژنتیک

هرچند سرطان‌های گلو عمدتاً اکتسابی هستند، سابقه خانوادگی ابتلا به سرطان‌های سر و گردن، احتمال ابتلا را تا حدی بالا می‌برد. برخی جهش‌های ژنتیکی هم می‌توانند حساسیت به عوامل محیطی را افزایش دهند.

ارتباط سرطان گلو با سایر سرطان‌های ناحیه سر و گردن

سرطان‌های این ناحیه اغلب در یک پیوستار قرار دارند. فردی که به سرطان گلو مبتلا می‌شود، خطر بالاتری برای ابتلای همزمان به سرطان‌های دیگر در همین ناحیه دارد، پدیده‌ای که به آن «تومور اولیه دوم» گفته می‌شود.

برای مثال، بیمارانی که سابقه سرطان حنجره دارند، باید از نظر ابتلا به سرطان دهان هم پایش شوند، چون عوامل خطر مشترک هستند. همچنین سرطان تیروئید که در ساختارهای مجاور گلو قرار دارد، گاهی در بررسی‌های تصویربرداری از همان ناحیه کشف می‌شود و باید از سرطان‌های گلو افتراق داده شود.

این ارتباط‌های آناتومیک و اپیدمیولوژیک، یکی از دلایلی است که تیم درمانی سرطان‌های سر و گردن باید چندتخصصی باشد.

تشخیص سرطان گلو

تشخیص سرطان گلو یک فرآیند مرحله‌ای است که از معاینه بالینی شروع می‌شود و با آزمایش‌های تکمیلی ادامه پیدا می‌کند. هیچ آزمایش واحدی وجود ندارد که به‌تنهایی بتواند تشخیص قطعی بدهد.

معاینه بالینی و شرح‌حال

اولین قدم، بررسی دقیق علائم و معاینه فیزیکی گردن و گلو توسط پزشک است. لمس غدد لنفاوی گردن، بررسی حرکت حنجره و مشاهده مستقیم حلق در این مرحله انجام می‌شود. شرح‌حال کامل از نظر سابقه مصرف دخانیات، الکل، عفونت‌های ویروسی و سابقه خانوادگی، اطلاعات مهمی به پزشک می‌دهد.

تصویربرداری

سونوگرافی یکی از ابزارهای اولیه برای بررسی توده‌های گردنی و غدد لنفاوی است. این روش در دسترس، بی‌خطر و نسبتاً ارزان است و می‌تواند در تفکیک ضایعات خوش‌خیم از بدخیم کمک کند، هرچند به‌تنهایی تشخیص‌دهنده نیست.

CT اسکن و MRI برای بررسی دقیق‌تر ابعاد تومور، درگیری غدد لنفاوی و گسترش به بافت‌های مجاور استفاده می‌شوند. PET اسکن هم در موارد پیشرفته‌تر برای بررسی متاستاز به سایر نقاط بدن به‌کار می‌رود.

آندوسکوپی

آندوسکوپی یکی از مهم‌ترین ابزارهای تشخیصی در سرطان‌های گلو است. با استفاده از یک لوله انعطاف‌پذیر مجهز به دوربین، پزشک می‌تواند مخاط حلق، حنجره و نازوفارنکس را مستقیماً مشاهده کند. این روش امکان رویت ضایعاتی را فراهم می‌کند که در معاینه معمولی دیده نمی‌شوند و همزمان می‌توان از ناحیه مشکوک نمونه‌برداری انجام داد.

بیوپسی

تشخیص قطعی سرطان بدون بیوپسی ممکن نیست. در این روش، نمونه‌ای از بافت مشکوک برداشته و زیر میکروسکوپ توسط پاتولوژیست بررسی می‌شود. نتیجه بیوپسی مشخص می‌کند که آیا سلول‌های بدخیم وجود دارند، نوع دقیق سلول چیست و درجه تمایز تومور چقدر است. این اطلاعات مستقیماً بر انتخاب درمان تأثیر می‌گذارند.

مرحله‌بندی سرطان گلو

پس از تشخیص قطعی، مرحله‌بندی (Staging) انجام می‌شود. سیستم رایج برای این کار، TNM است:

• T (Tumor): اندازه و گسترش موضعی تومور اولیه
• N (Node): درگیری یا عدم درگیری غدد لنفاوی گردنی
• M (Metastasis): وجود یا عدم وجود متاستاز دور

بر اساس ترکیب این سه پارامتر، بیماری در مراحل I تا IV طبقه‌بندی می‌شود. مرحله I نشان‌دهنده بیماری موضعی محدود است و مرحله IV بیانگر گسترش پیشرفته، با یا بدون متاستاز دور.

مرحله‌بندی دقیق برای تعیین درمان، پیش‌بینی پیش‌آگهی و مقایسه نتایج درمانی در مطالعات بالینی ضروری است.

روش‌های درمان سرطان گلو

درمان سرطان گلو تقریباً همیشه چندوجهی است؛ یعنی ترکیبی از چند روش به‌صورت همزمان یا متوالی استفاده می‌شود. تصمیم‌گیری درمانی باید توسط یک تیم متخصص و ترجیحاً در یک مرکز تخصصی انجام شود.

جراحی

در مراحل اولیه، جراحی برای برداشتن تومور اغلب انتخاب اول است. پیشرفت‌های تکنولوژیک مثل جراحی رباتیک و لیزر از طریق دهان (TORS و TLM) امکان برداشتن تومورهای حلق و حنجره را با حداقل آسیب به بافت‌های سالم فراهم کرده‌اند. در مراحل پیشرفته‌تر، جراحی ممکن است شامل برداشتن غدد لنفاوی گردن (Neck Dissection) هم بشود.

رادیوتراپی

پرتودرمانی در سرطان‌های گلو نقش محوری دارد، هم به‌عنوان درمان اصلی و هم به‌عنوان مکمل جراحی. متخصص رادیوتراپی با استفاده از تکنیک‌های مدرن مثل IMRT می‌تواند دوز بالایی از اشعه را به تومور برساند و در عین حال بافت‌های سالم اطراف مثل غدد بزاقی و نخاع را تا حد ممکن حفاظت کند.

شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی در سرطان گلو معمولاً همراه با رادیوتراپی استفاده می‌شود (Concurrent Chemoradiation) تا اثر پرتو را تقویت کند. در موارد متاستاتیک هم به‌عنوان درمان سیستمیک اصلی به‌کار می‌رود.

ایمونوتراپی

ایمونوتراپی در سال‌های اخیر جایگاه مهمی در درمان سرطان‌های سر و گردن پیدا کرده است. داروهایی مثل پمبرولیزوماب و نیوولوماب که مهارکننده‌های چک‌پوینت ایمنی هستند، در موارد پیشرفته و عودکننده نتایج قابل‌توجهی نشان داده‌اند. این روش به سیستم ایمنی بدن کمک می‌کند تا سلول‌های سرطانی را شناسایی و از بین ببرد.

پیش‌آگهی و عوامل مؤثر بر آن

پیش‌آگهی سرطان گلو به عوامل متعددی بستگی دارد:

مرحله بیماری در زمان تشخیص: سرطان‌هایی که در مرحله I یا II تشخیص داده می‌شوند، نرخ بقای پنج‌ساله بالاتری دارند. متأسفانه بخش قابل‌توجهی از بیماران با بیماری پیشرفته مراجعه می‌کنند.

نوع سلول و محل تومور: سرطان‌های مرتبط با HPV در اوروفارنکس پیش‌آگهی بهتری نسبت به سرطان‌های مرتبط با دخانیات دارند.

پاسخ به درمان اولیه: بیمارانی که پاسخ کامل به رادیوشیمی‌درمانی نشان می‌دهند، چشم‌انداز بهتری دارند.

وضعیت عمومی بیمار: سن، بیماری‌های همراه و وضعیت تغذیه‌ای بیمار روی توانایی تحمل درمان و نتیجه نهایی اثر می‌گذارند.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

قانون ساده است: هر علامتی در ناحیه گلو که بیش از سه تا چهار هفته ادامه داشت و به درمان‌های معمول پاسخ نداد، باید توسط پزشک بررسی شود. این به معنای وجود حتمی سرطان نیست، اما به معنای ضرورت بررسی است.

مراجعه به بهترین متخصص سرطان در اسرع وقت، به‌خصوص اگر چند علامت همزمان وجود داشته باشند، می‌تواند تفاوت معناداری در مسیر بیماری ایجاد کند.

پیشگیری از سرطان گلو

بخش قابل‌توجهی از سرطان‌های گلو قابل پیشگیری هستند:

• ترک دخانیات: مؤثرترین اقدام پیشگیرانه است. حتی ترک در سنین بالاتر هم خطر را کاهش می‌دهد.
• واکسیناسیون HPV: در نوجوانان قبل از شروع فعالیت جنسی، محافظت خوبی در برابر سرطان‌های مرتبط با HPV ایجاد می‌کند.
• درمان رفلاکس مزمن: کنترل GERD و LPR از آسیب مزمن به مخاط گلو جلوگیری می‌کند.
• معاینات دوره‌ای: افراد با عوامل خطر بالا باید به‌طور منظم زیر نظر پزشک باشند.

سرطان گلو علی‌رغم پیچیدگی‌هایش، در صورت تشخیص به‌موقع و درمان صحیح، قابل کنترل است. آگاهی از علائم، شناخت عوامل خطر و مراجعه به موقع، سه رکن اصلی هستند که می‌توانند مسیر این بیماری را تغییر دهند.

سوالات متداول

سرطان گلو با گلودرد معمولی چه فرقی دارد؟

گلودرد معمولی معمولاً طی یک تا دو هفته با درمان یا خودبخود برطرف می‌شود، اما گلودرد ناشی از سرطان مداوم است، بدتر می‌شود و به داروهای معمول پاسخ نمی‌دهد.

آیا سرطان گلو ارثی است؟

در اکثر موارد ارثی نیست و بیشتر به عوامل اکتسابی مثل دخانیات و ویروس HPV مربوط می‌شود، اما سابقه خانوادگی می‌تواند حساسیت فرد را نسبت به این عوامل بالاتر ببرد.

آیا کسی که سیگار نمی‌کشد هم ممکن است به سرطان گلو مبتلا شود؟

بله؛ ویروس HPV یکی از علل اصلی سرطان‌های حلق به‌خصوص در افراد غیرسیگاری است و در سال‌های اخیر شیوع آن در این گروه افزایش پیدا کرده.

آیا خشونت صدا نشانه سرطان است؟

خیر، خشونت صدا علل زیادی دارد، اما اگر بیش از سه هفته بدون دلیل مشخص ادامه داشته باشد، حتماً باید توسط متخصص گوش، حلق و بینی بررسی شود.

آیا سرطان گلو کاملاً قابل درمان است؟

در مراحل اولیه نرخ بقا و درمان کامل قابل‌توجه است، اما در مراحل پیشرفته هدف درمان کنترل بیماری و حفظ کیفیت زندگی است؛ به همین دلیل تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد.

نویسنده :

دکتر بــرنا فــرازمـند

متخصص رادیوتراپی و انکولوژی

«تصمیم‌گیری آگاهانه» حق اساسی هر فرد است. ما در سایت drfarazmand.com با ارائه دقیق‌ترین و به‌روز‌ترین اطلاعات در مورد انواع سرطان و پاسخ به سوالات شما، کمک می‌کنیم بهترین انتخاب‌ها را داشته باشید