سرطان لب یکی از انواع سرطان‌های ناحیه سر و گردن است که از سلول‌های پوششی لب بالا یا لب پایین منشأ می‌گیرد. این بیماری زمانی ایجاد می‌شود که سلول‌های طبیعی لب، تحت تأثیر عوامل آسیب‌زا دچار تغییرات غیرطبیعی شده و بدون کنترل شروع به تکثیر می‌کنند. سرطان لب معمولاً به‌صورت ضایعه‌ای مزمن، زخم‌مانند یا تغییر رنگ و بافت لب ظاهر می‌شود که بهبود نمی‌یابد و به مرور زمان می‌تواند به بافت‌های اطراف گسترش پیدا کند.

از نظر بالینی، سرطان لب در دسته سرطان‌های دهان قرار می‌گیرد، اما به دلیل تماس مستقیم لب با عوامل محیطی مانند نور خورشید، ویژگی‌ها و عوامل خطر خاص خود را دارد. تشخیص زودهنگام این سرطان نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت درمان و حفظ عملکرد و ظاهر لب ایفا می‌کند.

سرطان لب چیست و چرا اهمیت دارد؟

اهمیت سرطان لب از چند جنبه قابل بررسی است. نخست اینکه لب‌ها نقش اساسی در گفتار، تغذیه، بلع، تنفس و زیبایی چهره دارند و هرگونه آسیب جدی به این ناحیه می‌تواند کیفیت زندگی فرد را به طور محسوسی تحت تأثیر قرار دهد. دوم اینکه سرطان لب در صورت تشخیص دیرهنگام، توانایی گسترش به بافت‌های عمقی‌تر دهان، فک و حتی غدد لنفاوی گردن را دارد.

نکته مهم این است که سرطان لب برخلاف بسیاری از سرطان‌های داخلی، اغلب با چشم قابل مشاهده است؛ بنابراین در صورت آگاهی عمومی و توجه به علائم اولیه، می‌توان آن را در مراحل ابتدایی شناسایی کرد. با این حال، نادیده گرفتن ضایعات کوچک، زخم‌های بدون درد یا پوسته‌ریزی‌های مزمن لب باعث می‌شود بیماری در مراحل پیشرفته تشخیص داده شود که درمان آن پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر خواهد بود.

ساختار لب و ارتباط آن با سرطان

لب از لایه‌های مختلفی تشکیل شده است که هرکدام می‌توانند درگیر تغییرات سرطانی شوند. سطح خارجی لب با لایه‌ای نازک از پوست پوشیده شده که فاقد رنگدانه‌های محافظ کافی در برابر اشعه فرابنفش خورشید است. همین موضوع باعث می‌شود لب، به ویژه لب پایین، نسبت به نور خورشید آسیب‌پذیرتر از سایر نواحی پوست باشد.

در بخش داخلی، لب با مخاط دهانی پوشیده شده که از سلول‌های اپی‌تلیال سنگفرشی تشکیل شده‌اند. این سلول‌ها در صورت مواجهه طولانی‌مدت با عوامل تحریک‌کننده مانند دخانیات، الکل یا التهاب مزمن، مستعد تغییرات پیش‌سرطانی و سرطانی می‌شوند. وجود شبکه‌ای غنی از عروق خونی و لنفاوی در لب نیز می‌تواند زمینه گسترش سریع‌تر سلول‌های سرطانی را فراهم کند، به ویژه اگر بیماری در مراحل اولیه شناسایی نشود.

انواع سرطان لب

سرطان لب بر اساس نوع سلولی که دچار بدخیمی شده است، به چند نوع تقسیم می‌شود. شناخت نوع سرطان اهمیت زیادی در انتخاب روش درمان و پیش‌بینی سیر بیماری دارد. شایع‌ترین انواع سرطان لب شامل کارسینوم سلول سنگفرشی و کارسینوم سلول بازال هستند که هرکدام رفتار بیولوژیک متفاوتی دارند.

کارسینوم سلول سنگفرشی (SCC)

کارسینوم سلول سنگفرشی شایع‌ترین نوع سرطان لب محسوب می‌شود و بخش عمده موارد ابتلا را شامل می‌گردد. این نوع سرطان از سلول‌های سنگفرشی پوشاننده سطح لب و مخاط دهان منشأ می‌گیرد. SCC معمولاً به صورت زخمی سفت، برجسته یا فرورفته ظاهر می‌شود که ممکن است خونریزی داشته باشد و به مرور زمان بزرگ‌تر شود.

این نوع سرطان تمایل بیشتری به تهاجم و گسترش به بافت‌های اطراف و غدد لنفاوی گردن دارد، به‌ویژه اگر درمان به موقع انجام نشود. عوامل خطری مانند قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض نور خورشید، مصرف سیگار و قلیان، استفاده از تنباکوی جویدنی و ضعف سیستم ایمنی نقش مهمی در بروز SCC لب دارند. تشخیص زودهنگام سرطان تأثیر مستقیمی بر کاهش عوارض و افزایش شانس درمان کامل دارد.

کارسینوم سلول بازال (BCC)

کارسینوم سلول بازال نوع دیگری از سرطان لب است که معمولاً از سلول‌های لایه بازال پوست منشأ می‌گیرد. این نوع سرطان بیشتر در نواحی در معرض نور خورشید دیده می‌شود و رشد آهسته‌تری نسبت به کارسینوم سلول سنگفرشی دارد. BCC اغلب به صورت ضایعه‌ای براق، مرواریدی یا زخم کوچک با لبه‌های برجسته ظاهر می‌شود.

اگرچه کارسینوم سلول بازال به‌ندرت به سایر نقاط بدن متاستاز می‌دهد، اما در صورت بی‌توجهی می‌تواند باعث تخریب موضعی قابل‌توجهی در بافت لب و اطراف آن شود. درمان به موقع این نوع سرطان معمولاً با نتایج بسیار خوبی همراه است و احتمال عود آن در صورت برداشت کامل ضایعه پایین خواهد بود.

علل و عوامل خطر سرطان لب

سرطان لب نتیجه یک فرایند تدریجی است، نه یک اتفاق ناگهانی. سلول‌های لب در طول زمان، تحت فشار عوامل مختلف دچار آسیب‌های مکرر می‌شوند و اگر این آسیب‌ها ترمیم نشوند، زمینه برای تغییرات بدخیم فراهم می‌شود.

برخی عوامل مستقیماً به ساختار سلولی لب آسیب می‌زنند و برخی دیگر، توان دفاعی بدن را کاهش می‌دهند. همین ترکیب است که خطر ابتلا را افزایش می‌دهد؛ به خصوص در افرادی که چند عامل خطر را هم‌زمان دارند.

در بررسی‌های اپیدمیولوژیک، مشخص شده است که سن، جنسیت، سبک زندگی و شرایط محیطی، همگی در بروز سرطان لب نقش دارند و نمی‌توان تنها یک علت واحد برای آن در نظر گرفت.

نقش اشعه فرابنفش خورشید

اشعه فرابنفش خورشید مهم‌ترین عامل محیطی در بروز سرطان لب به شمار می‌رود. لب‌ها برخلاف بسیاری از نواحی پوست، فاقد لایه محافظ قوی هستند و همین موضوع باعث می‌شود آسیب ناشی از نور خورشید در آن‌ها سریع‌تر تجمع پیدا کند.

قرار گرفتن مداوم در فضای باز، به ویژه در ساعات اوج تابش، باعث تخریب تدریجی DNA سلول‌های لب می‌شود. این تخریب ممکن است ابتدا خود را به شکل خشکی مزمن یا ترک‌های مکرر نشان دهد، اما در بلندمدت می‌تواند به ضایعات پیش‌سرطانی و سپس سرطان منجر شود.

نکته قابل توجه این است که لب پایین به دلیل زاویه تابش، بیشترین میزان آسیب را متحمل می‌شود و به همین علت، در آمارها بیشترین موارد سرطان لب مربوط به این ناحیه است.

دخانیات، الکل و عوامل زمینه‌ای

دخانیات تنها به ریه‌ها آسیب نمی‌زنند. تماس مستقیم دود سیگار و قلیان با لب، مخاط را به طور مداوم تحریک می‌کند و این تحریک مزمن، بستر مناسبی برای تغییرات سرطانی فراهم می‌سازد.

الکل از مسیر دیگری خطر را افزایش می‌دهد. این ماده با تضعیف لایه محافظ مخاط دهان، نفوذ مواد سرطان‌زا را تسهیل می‌کند. به همین دلیل، مصرف هم‌زمان الکل و دخانیات یکی از خطرناک‌ترین ترکیب‌ها در بروز سرطان لب محسوب می‌شود.

در کنار این موارد، عواملی مانند ضعف سیستم ایمنی، سوءتغذیه، کمبود ویتامین‌ها، سابقه زخم‌های مزمن لب و بیماری‌های التهابی طولانی‌مدت نیز می‌توانند نقش زمینه‌ساز داشته باشند، حتی اگر فرد سیگاری یا مصرف‌کننده الکل نباشد.

علائم و نشانه‌های سرطان لب

سرطان لب همیشه با درد شروع نمی‌شود؛ و همین موضوع تشخیص را به تأخیر می‌اندازد. بسیاری از بیماران ابتدا تنها با یک تغییر ظاهری ساده مواجه می‌شوند.

زخمی که خوب نمی‌شود، پوسته‌ریزی مداوم، تغییر رنگ غیرعادی یا ضخیم شدن بخشی از لب، از نشانه‌هایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. این تغییرات ممکن است ماه‌ها بدون علامت جدی باقی بمانند.

در مراحل پیشرفته‌تر، علائمی مانند درد موضعی، خونریزی خودبه‌خود، بی‌حسی لب یا بزرگ شدن غدد لنفاوی گردن ظاهر می‌شوند. بروز این نشانه‌ها معمولاً نشان‌دهنده پیشرفت بیماری است و نیاز به بررسی فوری دارد.

روش‌های تشخیص سرطان لب

فرایند تشخیص سرطان لب با یک معاینه ساده اما دقیق آغاز می‌شود. پزشک به شکل ضایعه، محل آن و سابقه تغییرات توجه می‌کند، اما این بررسی به تنهایی کافی نیست.

تشخیص قطعی تنها از طریق نمونه‌برداری امکان‌پذیر است. بیوپسی مشخص می‌کند که آیا تغییرات سلولی خوش‌خیم هستند یا بدخیم، و در صورت بدخیمی، نوع سرطان را نیز مشخص می‌سازد.

در برخی بیماران، برای ارزیابی میزان گسترش بیماری، از تصویربرداری استفاده می‌شود. این مرحله کمک می‌کند تا مشخص شود آیا سرطان به بافت‌های اطراف یا غدد لنفاوی سرایت کرده است یا خیر؛ موضوعی که نقش مهمی در انتخاب روش درمان دارد.

معاینه، بیوپسی و تصویربرداری

فرآیند تشخیص سرطان لب معمولاً از یک معاینه دقیق بالینی شروع می‌شود. پزشک به ظاهر ضایعه، محل آن، مدت‌زمان باقی‌ماندن، سابقه خونریزی یا درد و همچنین عوامل خطر فرد توجه می‌کند. بسیاری از ضایعات لب در نگاه اول خوش‌خیم به نظر می‌رسند، به همین دلیل تجربه و دقت بالینی در این مرحله اهمیت زیادی دارد.

با این حال، تشخیص قطعی بدون بیوپسی امکان‌پذیر نیست. در بیوپسی، نمونه کوچکی از بافت مشکوک برداشته و از نظر تغییرات سلولی بررسی می‌شود. این بررسی مشخص می‌کند که ضایعه خوش‌خیم، پیش‌سرطانی یا بدخیم است و در صورت بدخیمی، نوع سرطان را نیز تعیین می‌کند. در برخی بیماران، به ویژه زمانی که احتمال گسترش بیماری مطرح باشد، روش‌های تصویربرداری مانند سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن یا MRI برای ارزیابی عمق درگیری و وضعیت غدد لنفاوی گردن استفاده می‌شود.

روش‌های درمان سرطان لب

انتخاب روش درمان سرطان لب به عوامل متعددی بستگی دارد؛ از جمله نوع سرطان، اندازه ضایعه، مرحله بیماری و وضعیت عمومی بیمار. در مراحل اولیه، جراحی سرطان یکی از اصلی‌ترین و مؤثرترین روش‌های درمان محسوب می‌شود. هدف از جراحی، برداشت کامل ضایعه سرطانی با حفظ حداکثری عملکرد و ظاهر لب است.

در موارد پیشرفته‌تر یا زمانی که احتمال باقی‌ماندن سلول‌های سرطانی وجود داشته باشد، ممکن است از پرتودرمانی به تنهایی یا در کنار جراحی استفاده شود. در برخی بیماران خاص، شیمی‌درمانی یا درمان‌های ترکیبی نیز مطرح می‌شود، به ویژه اگر سرطان به غدد لنفاوی یا نواحی اطراف گسترش یافته باشد. برنامه درمانی معمولاً به صورت فردمحور تنظیم می‌شود و همکاری تیمی میان متخصصان نقش مهمی در موفقیت آن دارد.

پیشگیری از سرطان لب

پیشگیری از سرطان لب تا حد زیادی امکان‌پذیر است، زیرا بسیاری از عوامل خطر آن قابل‌کنترل هستند. کاهش تماس مستقیم با نور خورشید، به ویژه در ساعات اوج تابش، یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه به شمار می‌رود. استفاده از ضدآفتاب‌های مخصوص لب و پوشش مناسب در محیط‌های باز می‌تواند خطر آسیب‌های طولانی‌مدت را کاهش دهد.

پرهیز از مصرف دخانیات الکل نیز تأثیر قابل‌توجهی در کاهش خطر ابتلا دارد. علاوه بر این، توجه به سلامت دهان و لب، بررسی منظم هرگونه تغییر غیرعادی و مراجعه زودهنگام به پزشک در صورت مشاهده ضایعات مشکوک، نقش کلیدی در جلوگیری از پیشرفت بیماری ایفا می‌کند. پیشگیری در این سرطان، بیش از هر چیز به آگاهی و رفتار فرد وابسته است.

پیش‌آگهی، میزان بقا و کیفیت زندگی

پیش‌آگهی سرطان لب به طور مستقیم به زمان تشخیص بیماری بستگی دارد. در صورتی که سرطان در مراحل اولیه شناسایی و درمان شود، میزان بقا بسیار بالا بوده و اغلب بیماران درمان کامل را تجربه می‌کنند. در این شرایط، آسیب به عملکرد لب و ظاهر صورت نیز حداقل خواهد بود.

اما در مراحل پیشرفته، زمانی که سرطان به بافت‌های اطراف یا غدد لنفاوی گسترش یافته باشد، درمان پیچیده‌تر می‌شود و کیفیت زندگی بیمار ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. مشکلات گفتاری، تغذیه‌ای یا تغییرات ظاهری از جمله چالش‌هایی هستند که برخی بیماران با آن مواجه می‌شوند. پیگیری منظم پس از درمان و توان‌بخشی مناسب نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی این افراد دارد.

تفاوت سرطان لب با ضایعات غیرسرطانی لب

همه ضایعات لب به معنی سرطان نیستند و این موضوع یکی از دلایل اصلی تأخیر در تشخیص است. بسیاری از مشکلات شایع مانند ترک لب، تبخال، آفت یا التهاب‌های مزمن می‌توانند ظاهری مشابه ضایعات سرطانی داشته باشند، اما معمولاً طی مدت کوتاهی بهبود می‌یابند یا به درمان‌های ساده پاسخ می‌دهند.

تفاوت اصلی سرطان لب با ضایعات غیرسرطانی در ماندگاری، پیش‌رونده بودن و تغییر تدریجی آن‌هاست. ضایعه‌ای که هفته‌ها باقی بماند، بزرگ‌تر شود یا با تغییر رنگ و بافت همراه باشد، نیاز به بررسی تخصصی دارد. تشخیص زودهنگام در این مرحله می‌تواند از درمان‌های سنگین و عوارض بعدی جلوگیری کند.

جمع‌بندی نهایی

سرطان لب اگرچه یک بیماری جدی محسوب می‌شود، اما از جمله سرطان‌هایی است که در صورت آگاهی و توجه به علائم اولیه، شانس بالایی برای تشخیص زودهنگام و درمان موفق دارد. شناخت عوامل خطر، توجه به تغییرات ظاهری لب و مراجعه به موقع به پزشک، نقش تعیین‌کننده‌ای در کنترل این بیماری ایفا می‌کند.

رویکرد علمی و مرحله‌محور در تشخیص و درمان، همراه با اصلاح سبک زندگی، می‌تواند هم میزان بقا و هم کیفیت زندگی بیماران را به طور قابل‌توجهی بهبود ببخشد. در نهایت، اگر علائم این سرطان را مشاهده کردید سریعا با ما تماس بگیرید تا از مشاوره لازم و خدمات دکتر فرازمند بهره‌مند شوید.

سوالات متداول

آیا سرطان لب خطرناک است؟

اگر زود تشخیص داده شود معمولاً قابل درمان است، اما در صورت بی‌توجهی می‌تواند به بافت‌های اطراف گسترش پیدا کند.

سرطان لب بیشتر در کدام قسمت ایجاد می‌شود؟

در بیشتر موارد در لب پایین دیده می‌شود، چون تماس بیشتری با نور خورشید دارد.

آیا هر زخم لب می‌تواند سرطان باشد؟

خیر؛ اما زخمی که بیش از ۲ تا ۳ هفته باقی بماند یا بهبود نیابد باید بررسی شود.

علت اصلی سرطان لب چیست؟

مهم‌ترین علت، اشعه فرابنفش خورشید است؛ مصرف دخانیات و الکل هم خطر را افزایش می‌دهند.

آیا سرطان لب قابل پیشگیری است؟

بله؛ با محافظت در برابر آفتاب، ترک دخانیات و توجه به تغییرات لب می‌توان خطر ابتلا را کاهش داد.

نویسنده :

دکتر بــرنا فــرازمـند

متخصص رادیوتراپی و انکولوژی

«تصمیم‌گیری آگاهانه» حق اساسی هر فرد است. ما در سایت drfarazmand.com با ارائه دقیق‌ترین و به‌روز‌ترین اطلاعات در مورد انواع سرطان و پاسخ به سوالات شما، کمک می‌کنیم بهترین انتخاب‌ها را داشته باشید