سرطان نازوفارنکس یکی از سرطان‌های ناحیه سر و گردن است که در بخش بالایی گلو و پشت بینی شکل می‌گیرد. این بیماری اگرچه نسبتاً نادر است، اما در صورت تشخیص دیرهنگام می‌تواند جدی و تهاجمی باشد. تشخیص زودهنگام، مراجعه به بهترین متخصص و استفاده از روش‌های نوین درمانی مانند رادیوتراپی و شیمی‌درمانی، می‌تواند احتمال بهبودی را به‌طور چشمگیری افزایش دهد. در این مقاله، به بررسی علمی علل، علائم، روش‌های تشخیص و درمان سرطان نازوفارنکس پرداخته‌ایم تا مسیر آگاهی و درمان روشن‌تر شود.

سرطان نازوفارنکس چیست؟

سرطان نازوفارنکس (Nasopharyngeal Carcinoma) نوعی تومور بدخیم است که در بخش فوقانی گلو، پشت بینی و در ناحیه‌ای به نام نازوفارنکس ایجاد می‌شود. این قسمت در واقع محل اتصال راه هوایی بینی به حلق است و نقشی مهم در تنفس و گفتار دارد. نازوفارنکس بافتی حساس و غنی از سلول‌های اپیتلیال دارد و زمانی که این سلول‌ها دچار تغییرات غیرطبیعی یا جهش ژنتیکی شوند، ممکن است به‌تدریج به سلول‌های سرطانی تبدیل شوند.

از آنجا که علائم اولیه این سرطان ممکن است مشابه سرماخوردگی یا عفونت گوش باشد، شناخت دقیق نشانه‌ها و مراجعه به موقع به پزشک می‌تواند در افزایش شانس درمان و کنترل بیماری نقشی حیاتی داشته باشد. در ادامه، با ساختار نازوفارنکس، عوامل ایجادکننده، روش‌های تشخیص و درمان این نوع سرطان به طور کامل آشنا خواهیم شد.

نازوفارنکس کجاست و چه وظایفی دارد؟

نازوفارنکس، بخش بالایی حلق است که درست در پشت بینی و بالای کام نرم قرار دارد. این ناحیه از مجرای بینی به سمت گلو امتداد می‌یابد و در حقیقت، پل ارتباطی میان دستگاه تنفسی فوقانی و حلق به شمار می‌رود. هوایی که از بینی وارد بدن می‌شود، پیش از رسیدن به نای و ریه‌ها، از نازوفارنکس عبور می‌کند.

از نظر آناتومیکی، نازوفارنکس در نزدیکی ساختارهای مهمی چون لوله استاش (Eustachian tube) و در پشت بینی قرار دارد. این نزدیکی باعث می‌شود که تغییرات غیرطبیعی یا توده‌های ایجادشده در این ناحیه بتوانند به‌سرعت بر شنوایی، تعادل فشار گوش میانی، تنفس و حتی تکلم تأثیر بگذارند.

از دیگر وظایف نازوفارنکس می‌توان به نقش آن در سیستم ایمنی اشاره کرد. دیواره‌های نازوفارنکس دارای بافت لنفاوی فعالی هستند که به مقابله با عفونت‌های ویروسی و باکتریایی کمک می‌کند. با این حال، در برخی شرایط خاص، سلول‌های اپیتلیال یا لنفاوی این ناحیه دچار جهش ژنتیکی می‌شوند و در نتیجه، رشد غیرقابل‌کنترل آن‌ها می‌تواند منجر به شکل‌گیری تومورهای بدخیم شود.

بنابراین، نازوفارنکس را می‌توان بخشی ظریف و در عین حال حیاتی از بدن دانست که سلامت آن، ارتباط مستقیمی با کیفیت تنفس، شنوایی و سیستم ایمنی دارد. شناخت دقیق عملکرد این بخش به درک بهتر چگونگی بروز سرطان نازوفارنکس و ضرورت تشخیص زودهنگام آن کمک می‌کند.

سرطان نازوفارنکس چگونه ایجاد می‌شود؟

سرطان نازوفارنکس زمانی شکل می‌گیرد که سلول‌های پوشاننده سطح داخلی نازوفارنکس (سلول‌های اپیتلیال) دچار تغییرات ژنتیکی یا جهش‌های DNA می‌شوند. این تغییرات باعث می‌شود سلول‌ها به‌طور غیرقابل‌کنترل تقسیم شوند و از چرخه طبیعی رشد و مرگ سلولی خارج شوند. در نتیجه، تجمع سلول‌های غیرطبیعی توده‌ای به نام تومور بدخیم را تشکیل می‌دهد.

تحقیقات پزشکی چند عامل کلیدی را در ایجاد این سرطان مؤثر می‌دانند:

1. ویروس اپشتین–بار (EBV)

یکی از عوامل مهم و شناخته‌شده در بروز سرطان نازوفارنکس، عفونت با ویروس اپشتین–بار (Epstein–Barr Virus) است. این ویروس از خانواده هرپس ویروس‌هاست و در برخی افراد، پس از ورود به بدن، در سلول‌های نازوفارنکس باقی می‌ماند و باعث تغییرات ژنتیکی در آن‌ها می‌شود. مطالعات نشان داده‌اند که در بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان نازوفارنکس، آثار ژنتیکی ویروس EBV در سلول‌های تومور یافت می‌شود.

2. عوامل ژنتیکی و وراثتی

افرادی که در خانواده‌شان سابقه سرطان‌های ناحیه سر و گردن وجود دارد، ممکن است استعداد ژنتیکی بیشتری برای ابتلا به این نوع سرطان داشته باشند. برخی ژن‌ها، در صورت جهش، موجب کاهش عملکرد سیستم ایمنی یا افزایش حساسیت سلول‌ها به عوامل سرطان‌زا می‌شوند.

3. عوامل محیطی و تغذیه‌ای

رژیم غذایی حاوی غذاهای دودی، شور یا خشک‌شده با نمک زیاد (که حاوی ترکیبات نیتروزآمین هستند)، می‌تواند احتمال بروز این سرطان را افزایش دهد. همچنین تماس مداوم با دود سیگار، آلودگی هوا و مواد شیمیایی خاص در محیط کار از عوامل خطرزا محسوب می‌شوند.

4. اختلال در سیستم ایمنی

افرادی که به دلیل بیماری یا مصرف داروهای خاص سیستم ایمنی ضعیفی دارند، ممکن است در معرض خطر بیشتری برای رشد سلول‌های غیرطبیعی در نازوفارنکس باشند.

علائم و نشانه‌های سرطان نازوفارنکس

سرطان نازوفارنکس در مراحل ابتدایی ممکن است هیچ علامت واضحی نداشته باشد یا نشانه‌های آن به‌گونه‌ای باشد که با بیماری‌های شایع‌تر (مانند سینوزیت، آلرژی یا عفونت گوش) اشتباه گرفته شود. همین موضوع باعث تأخیر در مراجعه به پزشک و تشخیص دیرهنگام بیماری می‌شود. با این حال، آگاهی از علائم اولیه می‌تواند در تشخیص به‌موقع و افزایش شانس درمان موفقیت‌آمیز نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

در ادامه، علائم این بیماری را بر اساس مراحل پیشرفت آن بررسی می‌کنیم:

علائم اولیه سرطان نازوفارنکس

در مراحل ابتدایی، تومور معمولاً کوچک است و محدود به بافت نازوفارنکس باقی می‌ماند. نشانه‌های شایع در این مرحله عبارت‌اند از:

• گرفتگی یا انسداد مداوم در یک سمت بینی
• خونریزی از بینی (حتی در مقادیر اندک و مکرر)
• احساس پری یا زنگ در گوش (به‌ویژه در یک طرف)
• کاهش شنوایی تدریجی یا احساس سنگینی در گوش
• درد یا فشار در ناحیه پشت بینی یا اطراف چشم

این علائم ممکن است با سرماخوردگی یا عفونت گوش اشتباه گرفته شوند، اما اگر بیش از دو هفته ادامه یابند، باید توسط متخصص گوش، حلق و بینی بررسی شوند.

علائم در مراحل پیشرفته‌تر

با گسترش تومور به بافت‌های مجاور یا غدد لنفاوی گردن، نشانه‌ها آشکارتر می‌شوند، از جمله:

• تورم یا توده بدون درد در ناحیه گردن (در اثر درگیری غدد لنفاوی)
• سردردهای مداوم و فزاینده
• دوبینی یا تاری دید
• بی‌حسی در صورت یا احساس فشار در گونه‌ها
• تغییر در صدا یا اختلال در بلع

در برخی بیماران، تومور ممکن است به جمجمه یا اعصاب جمجمه‌ای فشار وارد کند که باعث بروز درد، بی‌حسی یا فلج در ناحیه صورت می‌شود.

عوامل خطر ابتلا به سرطان نازوفارنکس

برخی افراد نسبت به دیگران در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به سرطان نازوفارنکس قرار دارند. این عوامل به‌تنهایی موجب بروز سرطان نمی‌شوند، اما در صورت هم‌زمانی با سایر شرایط (مانند عفونت ویروسی یا ضعف ایمنی) می‌توانند احتمال بروز بیماری را افزایش دهند.

مهم‌ترین عوامل خطر عبارت‌اند از:

• پیشینه خانوادگی و ژنتیکی: وجود سابقه سرطان نازوفارنکس یا سایر سرطان‌های ناحیه سر و گردن در بستگان درجه‌یک، احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد.
• نژاد و موقعیت جغرافیایی: این سرطان در مناطق شرق و جنوب شرق آسیا، خاورمیانه و شمال آفریقا شیوع بیشتری دارد که نشان‌دهنده نقش ژنتیک، سبک زندگی و الگوهای غذایی است.
• رژیم غذایی ناسالم: مصرف مکرر ماهی نمک‌سود، سبزیجات دودی یا گوشت‌های فرآوری‌شده حاوی ترکیبات نیتروزآمین، خطر جهش سلولی در بافت نازوفارنکس را افزایش می‌دهد.
• محیط‌های شغلی آلوده: تماس طولانی با گرد و غبار چوب، بخارات رنگ، مواد شیمیایی یا فلزات سنگین (مانند نیکل و کروم) در محیط‌های کاری تهویه‌نشده می‌تواند عامل خطر جدی باشد.
• مصرف دخانیات و الکل: سیگار و مشروبات الکلی، به‌ویژه در مصرف ترکیبی، موجب تحریک مزمن بافت نازوفارنکس و افزایش احتمال بروز تومور می‌شوند.
• جنسیت و سن: مردان بیشتر از زنان در معرض خطر هستند و بیشترین بروز در سنین ۳۰ تا ۵۰ سالگی مشاهده می‌شود.
• ضعف سیستم ایمنی: بیماران مبتلا به HIV، یا افرادی که داروهای تضعیف‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند (مانند بیماران پیوند عضو)، بیشتر مستعد رشد سلول‌های غیرطبیعی هستند.
• عفونت‌های مزمن دستگاه تنفسی فوقانی: التهاب و عفونت مکرر بینی یا گلو، اگر درمان نشود، می‌تواند زمینه‌ساز تغییرات بافتی و رشد سلول‌های غیرطبیعی شود.

روش‌های تشخیص سرطان نازوفارنکس

تشخیص دقیق و زودهنگام سرطان نازوفارنکس اهمیت حیاتی دارد، زیرا این سرطان معمولاً در مراحل اولیه علامت مشخصی ندارد. پزشکان از ترکیبی از روش‌های بالینی، تصویربرداری و آزمایشگاهی برای شناسایی و تعیین مرحله بیماری استفاده می‌کنند. هدف از این بررسی‌ها، تشخیص نوع تومور، میزان گسترش آن و انتخاب بهترین روش درمانی است.

در ادامه، رایج‌ترین روش‌های تشخیصی معرفی می‌شوند:

۱. معاینه فیزیکی و اندوسکوپی نازوفارنکس

پزشک در مرحله نخست، از طریق معاینه بالینی گوش، حلق و بینی و لمس غدد لنفاوی گردن، به دنبال هرگونه توده یا تورم غیرعادی می‌گردد.

سپس با استفاده از اندوسکوپ بینی (یک لوله باریک و انعطاف‌پذیر مجهز به دوربین)، دیواره داخلی نازوفارنکس بررسی می‌شود. این روش بدون درد است و به پزشک اجازه می‌دهد هرگونه ضایعه یا التهاب مشکوک را مشاهده کند.

۲. نمونه‌برداری (بیوپسی)

در صورت مشاهده بافت غیرطبیعی، پزشک بخش کوچکی از آن را برای بررسی در آزمایشگاه خارج می‌کند. این فرآیند بیوپسی نازوفارنکس نام دارد. پاتولوژیست با بررسی بافت زیر میکروسکوپ، نوع سلول‌ها، درجه بدخیمی و میزان تهاجم آن‌ها را مشخص می‌کند. بیوپسی، قطعی‌ترین روش تشخیص سرطان نازوفارنکس است.

۳. تصویربرداری پزشکی (Imaging)

برای تعیین گستردگی تومور و بررسی درگیری غدد لنفاوی یا سایر اندام‌ها، از روش‌های تصویربرداری پیشرفته استفاده می‌شود:

• MRI: برای مشاهده دقیق بافت نرم و عمق نفوذ تومور
• CT Scan: برای بررسی ساختار استخوانی جمجمه و گردن
• PET Scan: برای تشخیص انتشار سلول‌های سرطانی در بدن

ترکیب این تصاویر به پزشک کمک می‌کند مرحله بیماری را دقیق‌تر مشخص کند.

۴. آزمایش خون و تشخیص ویروس EBV

در بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان نازوفارنکس، سطح آنتی‌بادی‌های مرتبط با ویروس اپشتین–بار در خون افزایش می‌یابد. انجام آزمایش EBV DNA می‌تواند به عنوان ابزار مکمل در غربالگری و پیگیری درمان به کار رود.

۵. بررسی عملکرد شنوایی

از آنجا که این سرطان ممکن است به لوله استاش و گوش میانی فشار وارد کند، انجام تست شنوایی (Audiometry) به‌ویژه در افرادی که کاهش شنوایی یا احساس سنگینی در گوش دارند، ضروری است.

تشخیص دقیق سرطان نازوفارنکس معمولاً به همکاری یک تیم چندتخصصی شامل متخصص گوش و حلق و بینی، رادیولوژیست، پاتولوژیست، رادیوتراپی و انکولوژیست نیاز دارد. ترکیب این ارزیابی‌ها امکان طراحی یک برنامه درمانی شخصی‌سازی‌شده را فراهم می‌کند.

مراحل یا درجه‌بندی سرطان نازوفارنکس

در فرآیند درمان سرطان نازوفارنکس، تعیین مرحله بیماری اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا میزان گسترش تومور، انتخاب نوع درمان و پیش‌آگهی بیمار را مشخص می‌کند. پزشکان برای طبقه‌بندی این سرطان از سیستم مرحله‌بندی TNM استفاده می‌کنند که شامل سه عامل اصلی است:

1. T (Tumor): اندازه و گسترش تومور اولیه در نازوفارنکس
2. N (Nodes): درگیری غدد لنفاوی گردن
3. M (Metastasis): انتشار سلول‌های سرطانی به سایر نقاط بدن

پس از بررسی هر یک از این عوامل، بیماری در یکی از مراحل اصلی زیر قرار می‌گیرد:

مرحله 1

در این مرحله، تومور کوچک است و تنها به ناحیه نازوفارنکس محدود می‌شود. هنوز هیچ نشانه‌ای از درگیری غدد لنفاوی یا انتشار به سایر بخش‌ها دیده نمی‌شود. درمان در این مرحله معمولاً با رادیوتراپی انجام می‌شود و احتمال بهبودی بسیار بالاست.

مرحله 2

تومور به بافت‌های اطراف یا یک سمت غدد لنفاوی گردن گسترش یافته است، اما هنوز انتشار دوردست وجود ندارد. ترکیب رادیوتراپی و شیمی‌درمانی معمولاً در این مرحله پیشنهاد می‌شود.

مرحله 3

در این مرحله، تومور بزرگ‌تر شده و ممکن است هر دو سمت گردن یا ساختارهای اطراف مانند استخوان‌ها، سینوس‌ها یا دیواره حلق را درگیر کرده باشد. درمان نیازمند رویکرد ترکیبی و دقیق شامل شیمی‌درمانی همزمان با رادیوتراپی است.

مرحله 4

پیشرفته‌ترین مرحله بیماری است که در آن، تومور به اندام‌های دورتر مانند استخوان‌ها، ریه‌ها یا کبد گسترش یافته است. در این مرحله تمرکز درمان معمولاً بر کنترل علائم، بهبود کیفیت زندگی و کاهش پیشرفت بیماری است. درمان‌های هدفمند و ایمونوتراپی در کنار شیمی‌درمانی می‌توانند به کنترل روند بیماری کمک کنند.

احتمال بهبود و طول عمر سرطان نازوفارنکس

احتمال بهبود سرطان نازوفارنکس به عوامل گوناگونی بستگی دارد، اما پیشرفت روش‌های درمانی در دهه اخیر باعث شده این بیماری از جمله سرطان‌هایی باشد که در صورت تشخیص زودهنگام، قابلیت درمان کامل دارد. امروزه بیماران می‌توانند با پایبندی به درمان و پیگیری منظم، به زندگی عادی بازگردند.

مرحله بیماری	نوع درمان معمول (تقریبی)	میانگین نرخ بقا در ۵ سال*	توضیح
مرحله ۱ (T1N0M0)	پرتودرمانی (گاهی با شیمی‌درمانی)	حدود ۸۰-۹۵٪	تومور کوچک، بدون درگیری غدد لنفاوی یا متاستاز؛ معیارها و داده‌های منطقه‌ای متفاوت است.
مرحله ۲	رادیوتراپی + شیمی‌درمانی (در بسیاری از موارد)	حدود ۷۰-۸۵٪	گسترش محلی یا به غدد لنفاوی؛ درمان ترکیبی معمول است.
مرحله ۳	درمان ترکیبی (رادیوتراپی + شیمی‌درمانی) و تکنیک‌های پیشرفته	حدود ۶۰-۷۵٪	تومور بزرگ‌تر یا درگیری بیشتر؛ شانس موفقیت تاحدی کاهش می‌یابد.
مرحله ۴ (درگیری دوردست یا متاستاز)	درمان ترکیبی / هدفمند / ایمونوتراپی	حدود ۴۰-۵۰٪ یا کمتر	در صورت انتشار دوردست، کنترل بیماری سخت‌تر است.

*نرخ‌ها تقریبی هستند و بسته به منطقه جغرافیایی، روش درمانی، وضعیت بیمار و نوع تومور متفاوت‌اند. (منبع)

روش‌های درمان سرطان نازوفارنکس

درمان سرطان نازوفارنکس بر اساس مرحله بیماری، سن بیمار، وضعیت عمومی بدن و میزان گسترش تومور انتخاب می‌شود. از آنجا که این نوع سرطان معمولاً به اشکال خاصی از درمان پاسخ می‌دهد، در بیشتر موارد از رادیوتراپی (پرتودرمانی) به عنوان روش اصلی استفاده می‌شود. با این حال، ترکیب چند روش درمانی، نتایج بهتری به همراه دارد.

در ادامه، مهم‌ترین روش‌های درمانی این سرطان معرفی می‌شوند.

۱. رادیوتراپی (پرتودرمانی)

رادیوتراپی اولین و مؤثرترین روش درمانی در بیشتر بیماران مبتلا به سرطان نازوفارنکس است. در این روش، با استفاده از پرتوهای پرانرژی، سلول‌های سرطانی هدف قرار گرفته و نابود می‌شوند.

پرتودرمانی معمولاً به صورت خارجی (External Beam Radiation Therapy) انجام می‌شود و به کمک فناوری‌های جدید مانند IMRT (Intensity Modulated Radiotherapy) امکان هدف‌گیری دقیق‌تر تومور و کاهش آسیب به بافت‌های سالم اطراف فراهم شده است.

در مراحل اولیه، رادیوتراپی ممکن است به تنهایی کافی باشد، اما در مراحل پیشرفته، با شیمی‌درمانی ترکیب می‌شود.

۲. شیمی‌درمانی (Chemotherapy)

شیمی‌درمانی با استفاده از داروهای ضدسرطان، رشد سلول‌های بدخیم را متوقف می‌کند یا آن‌ها را از بین می‌برد. این روش معمولاً همراه با رادیوتراپی یا پس از آن انجام می‌شود.

رایج‌ترین داروهای مورد استفاده شامل سیس‌پلاتین (Cisplatin) و فلورواوراسیل هستند.

شیمی‌درمانی ممکن است به سه شکل انجام شود:

1. همزمان با رادیوتراپی: برای افزایش اثربخشی پرتوها
2. قبل از رادیوتراپی (Neoadjuvant): برای کوچک کردن تومور
3. پس از رادیوتراپی (Adjuvant): برای جلوگیری از بازگشت بیماری

۳. جراحی

از آنجا که نازوفارنکس در ناحیه‌ای عمیق و نزدیک به ساختارهای حساس مانند اعصاب جمجمه‌ای قرار دارد، جراحی در این نوع سرطان کمتر انجام می‌شود.

با این حال، در برخی موارد خاص که تومور پس از درمان اولیه باقی مانده یا بازگشت کرده است، ممکن است جراحی ترمیمی یا برداشت تومور با کمک اندوسکوپی انجام شود.

۴. درمان‌های هدفمند (Targeted Therapy)

درمان‌های هدفمند به‌ویژه برای بیمارانی که در مراحل پیشرفته هستند یا به درمان‌های کلاسیک پاسخ نداده‌اند، بسیار مؤثر است. داروهایی مانند Cetuximab بر اساس ساختار ژنتیکی تومور عمل کرده و مسیر رشد سلول‌های سرطانی را مسدود می‌کنند.

۵. ایمونوتراپی (Immunotherapy)

در سال‌های اخیر، استفاده از داروهای تقویت‌کننده سیستم ایمنی مانند Pembrolizumab و Nivolumab برای درمان سرطان نازوفارنکس نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده است. این داروها با فعال‌سازی سیستم ایمنی بدن، سلول‌های سرطانی را شناسایی و نابود می‌کنند.

۶. مراقبت‌های حمایتی و توانبخشی

در کنار درمان اصلی، مراقبت‌های حمایتی مانند تغذیه مناسب، گفتاردرمانی، فیزیوتراپی و مشاوره روان‌شناسی نقش بسیار مهمی در حفظ کیفیت زندگی بیمار دارند. بسیاری از بیماران پس از درمان ممکن است با خشکی دهان، دشواری در بلع یا تغییر در حس چشایی روبه‌رو شوند که با پیگیری و مراقبت مناسب قابل کنترل است.

جمع‌بندی

سرطان نازوفارنکس یکی از سرطان‌های ناحیه سر و گردن است که اگر در مراحل اولیه تشخیص داده شود، درمان‌پذیر است و بیماران می‌توانند به زندگی عادی بازگردند. تشخیص دقیق و درمان به‌موقع نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت دارد و مراجعه به بهترین دکتر سرطان، به‌ویژه متخصصی که تجربه درمان تومورهای نازوفارنکس را دارد، می‌تواند مسیر درمان را کوتاه‌تر و مؤثرتر کند.

دکتر فرازمند با تکیه بر دانش تخصصی، تجربه بالینی و بهره‌گیری از روش‌های نوین تشخیص و درمان، به عنوان یکی از بهترین پزشکان سرطان در ایران شناخته می‌شود. مشاوره و بررسی دقیق توسط دکتر فرازمند، نه‌تنها به انتخاب مناسب‌ترین روش درمان کمک می‌کند، بلکه شانس بهبودی و کیفیت زندگی بیمار را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.

نویسنده :

دکتر بــرنا فــرازمـند

متخصص رادیوتراپی و انکولوژی

«تصمیم‌گیری آگاهانه» حق اساسی هر فرد است. ما در سایت drfarazmand.com با ارائه دقیق‌ترین و به‌روز‌ترین اطلاعات در مورد انواع سرطان و پاسخ به سوالات شما، کمک می‌کنیم بهترین انتخاب‌ها را داشته باشید